Uznanie statusu uchodźcy to postępowanie, w którym osoba przebywająca w Japonii, która w kraju pochodzenia obawia się prześladowania z powodu rasy, religii, obywatelstwa, przynależności do określonej grupy społeczności lub poglądów politycznych i nie może liczyć na ochronę tego państwa (albo w zasadzie jej oczekiwać), wnioskuje o uhonorowanie jej jako uchodźcy w rozumieniu prawa japońskiego. Wniosek rozpatruje Służba Imigracyjna (Immigration Services Agency, ISA). Po pozytywnej decyzji przyznawany jest trwały status pobytu umożliwiający legalne zamieszkanie. Równolegle od 1 grudnia 2023 r. obowiązuje procedura uznawania w ramach ochrony uzupełniającej (補完的保護), obejmująca m.in. osoby uciekające przed konfliktem zbrojnym, które nie spełniają wąskich kryteriów konwencji o uchodźcach.
Kogo dotyczy uznanie statusu uchodźcy
Do uznanie statusu uchodźcy w Japonii kwalifikują się w szczególności:
- Uchodźca w rozumieniu konwencji o uchodźcach: osoba znajdująca się poza krajem, którego jest obywatelem, i obawiająca się z uzasadnionych powodów prześladowania z powodu rasy, religii, narodowości, członkostwa w określonej grupie społecznej albo poglądów politycznych, której państwo to nie jest w stanie chronić albo nie chce z niej skorzystać.
- Osoba objęta ochroną uzupełniającą: mimo że powyższe „pięć powodów” nie wystarcza, w razie powrotu do kraju istnieje uzasadniona obawa doświadczenia kary śmierci, tortur lub innego nieludzkiego traktowania (w tym osoby w sytuacji podobnej do „uchodźców wojennych”). To instytucja uzupełniająca wobec samej tylko konwencji o uchodźcach.
Przebieg wniosku a status pobytu
Wniosek o uznanie statusu uchodźcy (lub uznania w ramach ochrony uzupełniającej) składa się osobiście w lokalnym urzędzie imigracyjnym właściwym ze względu na miejsce zamieszkania, przedkładając formularz wniosku, dokumenty wskazujące, że spełnione są przesłanki uchodźcy (lub ochrony uzupełniającej) oraz okazując paszport lub inny dokument podróży. Obowiązek udowodnienia faktów spoczyka na wnioskodawcy.
W czasie rozpatrywania wniosku i do wydania decyzji sytuacja pobytu przedstawia się zwykle tak:
- Brak legalnego statusu pobytu (m.in. nielegalny pobyt): przy spełnieniu określonych wymogów może zostać wydane zezwolenie na tymczasowy pobyt (仮滞在許可) — wówczas co do zasady na 6 miesięcy wstrzymuje się wykonanie decyzji o wydaleniu, a pobyt staje się legalny. Okres ten można wydłużać w drodze odnowień.
- Osoby posiadające już inny status pobytu: w uzasadnionych przypadkach status może zostać zmieniony na „wyznaczoną działalność (指定活動)” w okresie 6 miesięcy. Gdy postępowanie trwa dłużej, konieczne są kolejne wnioski o przedłużenie.
※W związku z nowelizacją ustawy o imigracji (2024) przy trzecim i kolejnych wniosku o uznanie statusu uchodźcy, w określonych sytuacjach wstrzymanie wykonania wydalenia nie ma już miejsca.
Status pobytu po uznaniu
Osobom uznanym za uchodźcę lub uznanym w ramach ochrony uzupełniającej, co do zasady przyznaje się status „długoterminowego rezydenta (定住者)”. W sytuacjach humanitarnych status ten również bywa stosowany. W obu przypadkach jest to kategoria umożliwiającą długotrwałą, stabilną bytność w Japonii, w tym pracę.
Ważniejsze korzyści z uznania statusu uchodźcy
Uznanie za uchodźcę wiąże się m.in. z następującymi skutkami prawnymi.
① Łagodniejsze warunki uzyskania zezwolenia na stały pobyt (永住)
Do zezwolenia na stały pobyt przeważnie wymagane jest m.in. posiadanie majątku lub umiejętności zapewniających samodzielne utrzymanie; dla osób uznanych za uchodźcę lub w ramach ochrony uzupełniającej, nawet bez spełnienia tego warunku, minister sprawiedliwości może, według uznania, udzielić zgody na stały pobyt.
② Wydanie dokumentu podróży uchodźcy
Wielu uchodźców nie posiada paszportu krajowego; otrzymują w zamian dokument podróży uchodźcy (難民旅行証明書). W okresie jego ważności umożliwia wielokrotne wyjazdy z Japonii i powroty. Osoby uznane wyłącznie w trybie ochrony uzupełniającej nie otrzymują tego dokumentu; zamiast tego w podróżach wykorzystuje się m.in. pozwolenie na powrót (再入国許可).
③ Prawa wynikające z konwencji o uchodźcach
Możliwe jest m.in. korzystanie z elementów japońskiego systemu ubezpieczeń społecznych na warunkach zbliżonych do obywateli, takich jak emerytura, zasiłek na dzieci czy wsparcie socjalne — w zakresie przewidzianym przepisami.
Czym jest procedura uznawania w ramach ochrony uzupełniającej
Japonia, na gruncie konwencji o uchodźcach, chroni osoby, u których istnieje uzasadniona obawa prześladowania z powodu rasy, religii, obywatelstwa, określonej grupy społeczności bądź poglądów politycznych („pięć podstaw”). Istnieją jednak sytuacje, w których do tych kategorii formalnie nie pasują, lecz w razie repatriacji zagrażałaby utrata życia, tortury, nieludzkie traktowanie czy bezwzględne przemocy w związku z konfliktem (typowo uchodźcy wojenni itp.).
Aby chronić takie osoby, z 1 grudnia 2023 r. weszła w życie ustawowa procedura uznawania w ochronie uzupełniającej (補完的保護対象者認定制度). Uzupełnia ona ochronę konwencyjną. Po uznaniu, co do zasady przyznawany jest status długoterminowego rezydenta umożliwiający legalną, stabilną bytność w Japonii, w tym pracę.
Kluczowe założenia ochrony uzupełniającej
- Choć „pięć powodów” konwencji o uchodźcach może nie wystarczyć, na podstawie prawa międzynarodowego w zakresie praw człowieka (m.in. zakaz tortur, Pakt praw obywatelskich i politycznych) wykazuje się, że wydalanie pociągałoby za sobą poważne zagrożenie.
- Decyzja opiera się na ustawie i procedurze, a nie tylko na uznaniu humanitarnym w wąskim sensie.
- Po uznaniu, podobnie jak w wypadku uchodźców, przysługuje w zasadzie status długoterminowego rezydenta, łagodniejsze warunki w sprawie zezwolenia na stały pobyt oraz możliwość uczestnictwa w programach wspierających długoterminową integrację.
Porównanie: uznanie uchodźcy a ochrona uzupełniająca
Obie instytucje służą ochronie osób, dla których powrót do kraju byłby niebezpieczny. Poniżej skrótowe porównanie.
| Kryterium | Uznanie statusu uchodźcy | Ochrona uzupełniająca |
|---|---|---|
| Podstawa ochrony | Uzasadniona obawa prześladowania z powodu jednej z „pięciu podstaw” (rasa, religia, obywatelstwo, grupa społeczna, poglądy polityczne) | Mimo innej kwalifikacji, uzasadniona obawa m.in. utraty życia, tortur, nieludzkiego traktowania, przemocy bez względu na tożsamość ofiary w konflikcie (np. ochrona przed skutkami wojny) |
| Podstawa prawna | Konwencja o uchodźcach; Protokół w sprawie statusu uchodźców | Japońska procedura w ustawie o imigracji (od grudnia 2023 r.) |
| Status po uznaniu | Co do zasady „długoterminowy rezydent (定住者)” | Co do zasady „długoterminowy rezydent (定住者)” (jak w wypadku uchodźcy) |
| Stały pobyt (永住) | Możliwe ułatwienia nawet bez spełnienia wymogu samodzielnego utrzymania | Podobnie w zakresie łagodzonych warunków |
| Wyjazd i powrót | Możliwość uzyskania dokumentu podróży uchodźcy | Dokumentu podróży uchodźcy nie wydaje się; wykorzystuje się pozwolenie na powrót (再入国許可) |
| Programy integracyjne | Uczestnictwo możliwe w stosownych przypadkach | Przy woli wnioskodawcy uczestnictwo bywa możliwe w stosownych przypadkach |
| Wniosek i postępowanie | Wniosek o uznanie statusu uchodźcy; wymogi co do tymczasowego zezwolenia na pobyt itd. | Odrębny wniosek w trybie ochrony uzupełniającej; warunki tymczasowego zezwolenia zbliżone do trybu uchodźczego |
| Środek odwoławczy (審査請求) | W terminie 7 dni od odmowy można wnieść wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy w postępowaniu administracyjnym (審査請求) | W analogicznym terminie 7 dni możliwy jest taki sam środek |
Generalnie, rozstrzygające jest to, czy u podstaw ochrony leży jedna z „pięciu” podstaw z konwencji — wówczas wchodzi w grę uznanie statusu uchodźcy, w przeciwnym razie może dojść do uznania w trybie ochrony uzupełniającej. W obu sytuacjach po pomyślnym zakończeniu postępowania co do zasady uzyskuje się status długoterminowego rezydenta, umożliwiający długofalowe zamieszkanie w Japonii.
Osoby uznane w trybie ochrony uzupełniającej
Po uznaniu, co do zasady otrzymują one status długoterminowego rezydenta, podobne ułatwienia w sprawie zezwolenia na stały pobyt i możliwości uczestnictwa w programach wsparcia, jak w wypadku uchodźców, przy czym nie otrzymują dokumentu podróży uchodźcy i do wielokrotnych wyjazdów służą m.in. pozwolenia na powrót (再入国).
Na czas tymczasowego zezwolenia na pobyt (仮滞在) mogą obowiązywać ograniczenia miejsca zamieszkania i poruszania się oraz obowiązek stawiania się przed wyznaczonymi urzędnikami. Po uznaniu wydawane jest zaświadczenie o uznaniu w trybie ochrony uzupełniającej, które służy do wykazania statusu w innych sprawach.
Źródła oficjalne i pomocnicze (język japoński, z wyjątkami)
