Mülteci tanınmasına kimler dahildir

Aşağıdaki durumlarda kişiler mülteci tanınmasının konusu olabilir.

• Mülteciler Sözleşmesi kapsamındaki mülteci: Irk, din, uyruk, belirli bir toplumsal grubun üyesi olma veya siyasi görüş gerekçesiyle zulüm göreceğinden haklı nedenlere dayalı korkuya sahip olduğu için uyruk ülkesinin dışında bulunan ve o ülkenin korumasından yararlanamayan veya yararlanmak istemeyen kişi.
• Tamamlayıcı koruma kapsamındaki kişi: Yukarıdaki «beş gerekçe» kapsamına girmese de anavatana dönüldüğünde idam, işkence veya başka insanlık dışı muamele riski bulunan kişi (ör. çatışma bölgelerinden kaçanlar). Mülteciler Sözleşmesi dışında kalan nedenlerle korunmaya ihtiyaç duyanlara yönelik bir düzendir.

Başvuru süreci ve oturma statüsü

Mülteci tanınması (veya tamamlayıcı koruma kapsamında statü tanınması) başvurusu, ikamet yerinin bağlı olduğu bölgesel göçmenlik bürosuna şahsen başvurularak, başvuru formunun yanı sıra mülteci (veya tamamlayıcı koruma kapsamında) olduğunu gösteren belgeler, pasaport veya seyahat belgesi ile sunulur. İddiaların başvuru sahibi tarafından kanıtlanması beklenir.

Başvuru ve karar aşamasına kadar olan sürede oturma işlemi şöyledir:

• Oturma statüsü olmayan kişiler (yasa dışı kalış vb.): Belirli koşullar sağlanırsa «geçici kalış izni» verilebilir; ilke olarak altı ay boyunca sınır dışı süreci durur ve yasal kalış mümkün olur. Süre, yenileme başvurusuyla uzatılabilir.
• Hâlihazırda oturma statüsü olan kişiler: Mevcut statü, «belirli faaliyet (altı ay)» olarak değiştirilebilir. İnceleme bitmezse yenileme gerekir.

※ 2024 Göçmenlik Kontrolü Kanunu değişikliği uyarınca, üçüncü ve sonraki mülteci tanınması başvurularında sınır dışı işleminin yürütülmesinin durdurulmaması söz konusu olabilir.

Tanınma hâlinde verilen oturma statüsü

Mülteci olarak veya tamamlayıcı koruma kapsamında tanınan kişilere, ilke olarak uzun süreli oturma (Teijūsha / «定住者») statüsü verilir. İnsani gerekçelerle de «uzun süreli oturma» tanınabilir. Her iki durumda da Japonya’da istikrarlı yaşam ve çalışma için uygun statülerdir.

Mülteci tanınmasından doğan başlıca yararlar

Mülteci olarak tanınan kişilere aşağıdaki gibi yararlar sağlanır.

① Sürekli oturma izninde şartların gevşetilmesi

Sürekli oturma için genelde «bağımsız geçim için yeterli mal veya beceri» aranır; bununla birlikte mülteci (ve tamamlayıcı koruma kapsamında tanınan) kişiler, bu şartı karşılamasa da Adalet Bakanı’nın takdirine bağlı olarak sürekli oturma izni alabilir.

② Mülteci seyahat belgesinin verilmesi

Mültecilerin çoğunda geçerli pasaport bulunmadığından, yerine «mülteci seyahat belgesi» düzenlenir. Geçerlilik süresi içinde Japonya’dan çıkış ve yeniden girişte tekrar kullanılabilir (tamamlayıcı koruma kapsamındaki kişilere mülteci seyahat belgesi verilmez; yeniden giriş izni belgesi kullanılır).

③ Mülteciler Sözleşmesine dayalı haklar

Ulusal emeklilik, çocuk bakım ödeneği ve sosyal yardım gibi konularda Japon vatandaşlarına benzer sosyal güvenlik haklarından yararlanılması mümkün olabilir.

Tamamlayıcı koruma kapsamında statü tanınması düzeni nedir

Japonya, Mülteciler Sözleşmesi uyarınca ırk, din, uyruk, belirli bir toplumsal grup ve siyasi görüş olmak üzere beş zulüm gerekçesiyle tehdit altında olan kişileri «mülteci» olarak korumaktadır. Öte yandan bu beş gerekçeye uymasa da anavatana dönüldüğünde yaşam tehlikesi, işkence, insanlık dışı muamele, çatışma kaynaklı ayrım gözetmeyen şiddet riski taşıyan kişiler de bulunmaktadır (çatışmadan kaçanlar vb.).

Böylece «Sözleşme anlamında mülteci olmayan ancak aynı şekilde korunması gereken» kişilerin güvence altına alınması için 1 Aralık 2023 tarihinden itibaren tamamlayıcı koruma kapsamında statü tanınması düzeni yürürlüğe girmiştir. Sözleşme korumasını «tamamlayan» bir düzendir; tanınma hâlinde «uzun süreli oturma» verilir ve Japonya’da istikrarlı yaşam ile istihdama giden yol açılır.

Tamamlayıcı korumanın temel ilkeleri

• Mülteciler Sözleşmesi’nin «beş zulüm gerekçesi» kapsamına girmeyen, ancak uluslararası insan hakları hukuku (işkence yasağı sözleşmesi, Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesi vb.) ışığında geri gönderilmesi ağır zarara yol açabilecek kişilerin korunması.
• «İnsani takdir»ye dayalı esnek bir uygulama değil; statünün tanınmasının kanuna dayalı bir usulle incelenmesi ve kesinleşmesi.
• Tanınma sonrasında mültecilere benzer şekilde uzun süreli oturma, sürekli oturma şartlarında gevşeme ve yerleşim destek programlarına katılım fırsatı gibi imkânlar.

Mülteci tanınması ile tamamlayıcı korumanın karşılaştırması

Her iki düzen de «anavatana dönüşün tehlikeli olduğu» kişilerin Japonya’da korunması içindir. Farkları aşağıdaki tabloda özetliyoruz.

Özetle, korunma ihtiyacının gerekçesi Mülteciler Sözleşmesi’ndeki beş başlığa uyup uymadığına göre başvuru mülteci tanınması veya tamamlayıcı koruma tarafında ayrılır. Her iki durumda da tanınma hâlinde «uzun süreli oturma» verilir ve Japonya’da istikrarlı yaşam için temel oluşur.

Tamamlayıcı koruma kapsamında tanınan kişiler hakkında

Tamamlayıcı koruma kapsamında tanınan kişilere de ilke olarak «uzun süreli oturma» verilir; sürekli oturma şartlarında gevşeme ve yerleşim destek programlarına katılım gibi mülteciye yakın koruma sağlanır. Buna karşılık mülteci seyahat belgesi düzenlenmez; yurt dışı seyahati ve Japonya’ya dönüş için yeniden giriş izni belgesi alınması gerekir.

Geçici kalış izni süresinde ikamet ve hareket alanı kısıtları bulunabilir; mülteci inceleme görevlilerinin çağrılarına uymak yükümlüdür. Tanınma sonrası «tamamlayıcı koruma kapsamında statü belgesi» verilir; çeşitli işlemlerde statü kanıtı olarak ibraz edilir.

Referans (resmî ve bilgilendirici)

• Göçmenlik Hizmetleri Ajansı: Tamamlayıcı koruma kapsamında statü tanınması düzeni
• Göçmenlik Hizmetleri Ajansı: Mülteci tanınması ve tamamlayıcı koruma usulleri
• Tanımlı STK Japonya Mülteci Destek Derneği: Tamamlayıcı koruma nedir?