Ποιοι μπορούν να τύχουν αναγνώρισης ως πρόσφυγες

Στο πεδίο εφαρμογής εμπίπτουν μεταξύ άλλων τα ακόλουθα:

• Πρόσφυγας κατά τη Σύμβαση για τους Πρόσφυγες: άτομο εκτός της χώρας της ιθαγένειάς του το οποίο, λόγω φόβου δικαιολογημένου με επαρκείς λόγους ότι θα υποστεί δίωξη για λόγους φυλής, θρησκείας, ιθαγένειας, ιδιότητας μέλους συγκεκριμένης κοινωνικής ομάδας ή πολιτικών απόψεων, δεν μπορεί ή δεν επιθυμεί να τύχει προστασίας από εκείνη τη χώρα.
• Δικαιούχος συμπληρωματικής προστασίας: άτομο στο οποίο δεν συντρέχουν οι «πέντε λόγοι» ανωτέρω, αλλά υπάρχει κίνδυνος, εάν επιστρέψει στη χώρα καταγωγής, να υποστεί θανατική ποινή, βασανιστήρια ή άλλη απάνθρωπη μεταχείριση (συμπεριλαμβανομένων περιπτώσεων όπως άτομα που έχουν διαφύγει από ένοπλη σύρραξη). Πρόκειται για θεσμό που απευθύνεται σε όσους χρειάζονται προστασία για λόγους πέραν αυστηρά της Σύμβασης για τους Πρόσφυγες.

Διαδικασία αίτησης και καθεστώς παραμονής

Η αίτηση για αναγνώριση πρόσφυγα ή δικαιούχου συμπληρωματικής προστασίας υποβάλλεται με την παρουσία του αιτούντος στο τοπικό γραφείο της Υπηρεσίας Μετανάστευσης που εδρεύει στην περιοχή της κατοικίας, μαζί με το έντυπο αίτησης, τεκμήρια που αποδεικνύουν την ιδιότητα πρόσφυγα ή δικαιούχου συμπληρωματικής προστασίας, καθώς και διαβατήριο ή άλλο ταξιδιωτικό έγγραφο, τα οποία κατατίθενται ή επιδεικνύονται. Από τον αιτούντα αναμένεται να αποδείξει ο ίδιος τα πραγματικά περιστατικά.

Κατά το διάστημα της εξέτασης και μέχρι την έκδοση αποτελέσματος, η παραμονή ρυθμίζεται ως εξής:

• Άτομα χωρίς καθεστώς παραμονής (παράνομη παραμονή κ.λπ.): εφόσον πληρούνται ορισμένες προϋποθέσεις, μπορεί να χορηγηθεί «προσωρινή άδεια παραμονής» (provisional permission to stay)· κατά κανόνα για έξι μήνες αναστέλλεται η διαδικασία αναγκαστικής απομάκρυνσης και η παραμονή καθίσταται νόμιμη. Η διάρκεια μπορεί να παραταθεί με νέα αίτηση.
• Άτομα που ήδη κατέχουν καθεστώς παραμονής: σε ορισμένες περιπτώσεις το καθεστώς μπορεί να αλλάξει σε «επιλεγμένη δραστηριότητα (έξι μήνες)». Εάν η εξέταση δεν έχει ολοκληρωθεί, απαιτείται ανανέωση.

※ Μετά τη μεταρρύθμιση του νόμου μετανάστευσης του 2024, για την τρίτη και επόμενες αιτήσεις αναγνώρισης πρόσφυγα ενδέχεται σε ορισμένες περιπτώσεις να μην αναστέλλεται η εκτέλεση της αναγκαστικής απομάκρυνσης.

Καθεστώς παραμονής μετά την αναγνώριση

Άτομα που αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες ή ως δικαιούχοι συμπληρωματικής προστασίας λαμβάνουν κατά κανόνα το καθεστώς παραμονής «μακροχρόνιος κάτοικος» (ιαπωνικό καθεστώς «Teijusha»). Σε ορισμένες περιπτώσεις χορηγείται το ίδιο καθεστώς και για λόγους ανθρωπιστικής επιείκειας. Και στις δύο περιπτώσεις επιτρέπεται σταθερή διαβίωση και εργασία στην Ιαπωνία.

Κύρια οφέλη για όσους αναγνωρίζονται ως πρόσφυγες

Με την αναγνώριση ως πρόσφυγας παρέχονται μεταξύ άλλων τα ακόλουθα οφέλη.

① Χαλάρωση των προϋποθέσεων για άδεια μόνιμης διαμονής

Για την άδεια μόνιμης διαμονής συνήθως απαιτείται «επάρκεια περιουσίας ή δεξιοτήτων για ανεξάρτητη διαβίωση»· οι αναγνωρισμένοι πρόσφυγες (και οι αναγνωρισμένοι δικαιούχοι συμπληρωματικής προστασίας) ενδέχεται, ακόμη και χωρίς πλήρωση αυτής της προϋπόθεσης, να λάβουν άδεια μόνιμης διαμονής κατ’ εξαίρεση με απόφαση του Υπουργού Δικαιοσύνης.

② Έκδοση ταξιδιωτικού εγγράφου πρόσφυγα

Πολλοί πρόσφυγες δεν διαθέτουν διαβατήριο· αντ’ αυτού χορηγείται «ταξιδιωτικό έγγραφο πρόσφυγα». Εντός της ισχύος του μπορεί να χρησιμοποιείται επανειλημμένα για αναχώρηση από την Ιαπωνία και επανείσοδο (στους δικαιούχους συμπληρωματικής προστασίας δεν χορηγείται το εν λόγω έγγραφο· για επανείσοδο ισχύει η άδεια επανεισόδου).

③ Δικαιώματα βάσει της Σύμβασης για τους Πρόσφυγες

Ενδέχεται να είναι δυνατή η πρόσβαση σε κοινωνική ασφάλιση όπως το δημόσιο συνταξιοδοτικό σύστημα, το επίδομα τέκνου και επιδόματα πρόνοιας, με τρόπο ανάλογο με τους Ιάπωνες υπηκόους.

Τι είναι ο θεσμός αναγνώρισης δικαιούχων συμπληρωματικής προστασίας

Η Ιαπωνία, βάσει της Σύμβασης για τους Πρόσφυγες, προστάτευε όσους κινδύνευαν να υποστούν δίωξη για φυλή, θρησκεία, ιθαγένεια, συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα ή πολιτικές απόψεις — τους πέντε λόγους της Σύμβασης — ως «πρόσφυγες». Ωστόσο υπάρχουν άτομα που δεν εμπίπτουν σε αυτούς τους πέντε λόγους αλλά, εάν επιστρέψουν στη χώρα καταγωγής, διατρέχουν κίνδυνο απειλής ζωής, βασανιστηρίων, απάνθρωπης μεταχείρισης ή αδιάκριτης βίας εξαιτίας ένοπλης σύρραξης κ.λπ.

Για να διασφαλιστεί η προστασία και αυτών των ατόμων — «όχι πρόσφυγες κατά τη Σύμβαση, αλλά με εξίσου επιτακτική ανάγκη προστασίας» — από την 1η Δεκεμβρίου 2023 ξεκίνησε ο θεσμός αναγνώρισης δικαιούχων συμπληρωματικής προστασίας. Πρόκειται για καθεστώς που «συμπληρώνει» την προστασία της Σύμβασης· μετά την αναγνώριση χορηγείται κατά κανόνα το καθεστώς «μακροχρόνιος κάτοικος», ανοίγοντας τον δρόμο για σταθερή διαβίωση και εργασία στην Ιαπωνία.

Βασικά σημεία της συμπληρωματικής προστασίας

• Προστασία ατόμων που δεν εμπίπτουν στους «πέντε λόγους δίωξης» της Σύμβασης, αλλά, υπό το φως του διεθνούς δικαίου ανθρωπίνων δικαιωμάτων (Σύμβαση κατά των βασανιστηρίων, Διεθνές Σύμφωνο για τα αστικά και πολιτικά δικαιώματα κ.λπ.), κινδυνεύουν με σοβαρή βλάβη εάν απελαστούν.
• Η εξέταση και η αναγνώριση διενεργούνται ως διαδικασία βάσει νόμου, όχι απλώς ως διακριτική «ανθρωπιστική» κρίση.
• Μετά την αναγνώριση παρέχονται, όπως και στους πρόσφυγες, καθεστώς μόνιμου κατοίκου, χαλάρωση των προϋποθέσεων μόνιμης διαμονής και δυνατότητα συμμετοχής σε προγράμματα στήριξης εγκατάστασης.

Σύγκριση αναγνώρισης πρόσφυγα και συμπληρωματικής προστασίας

Και οι δύο θεσμοί στοχεύουν στην προστασία στην Ιαπωνία ατόμων για τα οποία ο επαναπατρισμός είναι επικίνδυνος. Ο παρακάτω πίνακας συνοψίζει τις διαφορές.

Συνοψίζοντας, η διαφορά έγκειται στο εάν ο λόγος που απαιτεί προστασία εμπίπτει στους πέντε λόγους της Σύμβασης για τους Πρόσφυγες· εάν ναι, πρόκειται για αναγνώριση πρόσφυγα, ειδάλλως για συμπληρωματική προστασία. Σε κάθε περίπτωση, με την αναγνώριση χορηγείται κατά κανόνα το καθεστώς «μακροχρόνιος κάτοικος», παρέχοντας βάση για σταθερή διαβίωση στην Ιαπωνία.

Όσοι αναγνωρίζονται ως δικαιούχοι συμπληρωματικής προστασίας

Και για τους αναγνωρισμένους δικαιούχους συμπληρωματικής προστασίας χορηγείται κατά κανόνα το καθεστώς «μακροχρόνιος κάτοικος» και παρέχονται προστασίες παρόμοιες με αυτές των προσφύγων, όπως χαλάρωση των προϋποθέσεων μόνιμης διαμονής και δυνατότητα συμμετοχής σε προγράμματα στήριξης εγκατάστασης. Από την άλλη, δεν χορηγείται ταξιδιωτικό έγγραφο πρόσφυγα· για αναχώρηση και επανείσοδο απαιτείται η χρήση άδειας επανεισόδου.

Κατά το διάστημα προσωρινής άδειας παραμονής ενδέχεται να ισχύουν περιορισμοί κατοικίας και μετακινήσεων, καθώς και υποχρέωση ανταπόκρισης σε κλήσεις των αρμοδίων επιθεωρητών. Μετά την αναγνώριση χορηγείται «πιστοποιητικό αναγνώρισης δικαιούχου συμπληρωματικής προστασίας», το οποίο επιδεικνύεται όταν απαιτείται απόδειξη σε διάφορες διαδικασίες.

Πηγές (επίσημα στοιχεία και ενδεικτικές πληροφορίες)

• Υπηρεσία Μετανάστευσης: Θεσμός αναγνώρισης δικαιούχων συμπληρωματικής προστασίας
• Υπηρεσία Μετανάστευσης: Διαδικασία αναγνώρισης πρόσφυγα και δικαιούχων συμπληρωματικής προστασίας
• Αναγνωρισμένο μη κερδοσκοπικό σωματείο Japan Association for Refugees: Τι είναι η συμπληρωματική προστασία;