शरणार्थी मान्यता भनेको आफ्नो मातृदेशमा जाति, धर्म, राष्ट्रियता, विशिष्ट सामाजिक समूहको सदस्यता वा राजनीतिक विचारका कारण उत्पीडन हुने जोखिम भएका, तथा मातृदेशको संरक्षण पाउन नसक्ने (वा नचाहने) व्यक्तिलाई जापानमा रहँदै “शरणार्थी” को रूपमा मान्यता दिने प्रक्रिया हो। आवेदनको परीक्षण आप्रवासन सेवा एजेन्सी (इमिग्रेसन) ले गर्छ, र मान्यता प्राप्त भएमा स्थिर बसोबास स्थिति प्रदान गरिन्छ। साथै, द्वन्द्वबाट विस्थापित व्यक्तिहरूलाई सुरक्षा दिन “पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति” मान्यता प्रणाली पनि 2023 डिसेम्बरदेखि लागू छ।
शरणार्थी मान्यताका लागि योग्य व्यक्ति
निम्न व्यक्तिहरू शरणार्थी मान्यताका लागि योग्य हुन्छन्।
- शरणार्थी सन्धिअनुसारका शरणार्थी：जाति, धर्म, राष्ट्रियता, विशिष्ट सामाजिक समूहको सदस्यता वा राजनीतिक विचारका कारण उत्पीडन हुने सम्भावनाबाट उचित आधारयुक्त भयका कारण आफ्नै राष्ट्रिय देश बाहिर रहेका, र त्यही देशको संरक्षण पाउन नसक्ने वा पाउन नचाहने व्यक्ति।
- पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति：माथिका “५ कारण” मा नपरे पनि स्वदेश फर्किँदा मृत्युदण्ड, यातना वा अन्य अमानवीय व्यवहारको जोखिम हुने व्यक्ति (जस्तै द्वन्द्वबाट विस्थापित व्यक्ति)। यो शरणार्थी सन्धिबाहेकका कारणले संरक्षण आवश्यक पर्ने व्यक्तिका लागि बनाइएको प्रणाली हो।
आवेदन प्रक्रिया र बसोबास स्थिति
शरणार्थी मान्यता (वा पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता) का लागि, बसोबास क्षेत्राधिकार भएको स्थानीय आप्रवासन कार्यालय मा उपस्थित भई आवेदन फाराम, शरणार्थी (वा पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति) भएको प्रमाण सामग्री, राहदानी वा यात्रा कागजात आदि बुझाई/देखाई आवेदन गर्नुपर्छ। आवेदक स्वयंले प्रमाणित गर्नुपर्ने हुन्छ।
आवेदन अवधि र नतिजा नआउँदासम्म बसोबासको व्यवहार निम्नानुसार हुन्छ।
- बसोबास स्थिति नभएका व्यक्ति (अवैध बसोबास आदि)：निश्चित सर्त पूरा गरेमा “अस्थायी बसोबास अनुमति” दिइन्छ, जसले सिद्धान्ततः ६ महिनासम्म निर्वासन प्रक्रिया रोकी कानुनी रूपमा बस्न अनुमति दिन्छ। अवधि नवीकरणमार्फत थप्न सकिन्छ।
- पहिल्यै बसोबास स्थिति भएका व्यक्ति：केही अवस्थामा बसोबास स्थितिलाई “निर्दिष्ट गतिविधि (६ महिना)” मा परिवर्तन गर्न सकिन्छ। परीक्षण नटुंगिएमा नवीकरण आवश्यक हुन्छ।
※2024 को आप्रवासन कानुन संशोधनपछि, तेस्रो पटक वा त्यसपछिका शरणार्थी आवेदनमा निर्वासन कार्यान्वयन रोकिने ग्यारेन्टी नहुन सक्छ।
मान्यता प्राप्त भएपछि बसोबास स्थिति
शरणार्थीका रूपमा मान्यता प्राप्त व्यक्ति वा पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्तिका रूपमा मान्यता प्राप्त व्यक्तिलाई सिद्धान्ततः बसोबास स्थिति “स्थायी बसोबासी” प्रदान गरिन्छ। मानवीय आधारमा पनि “स्थायी बसोबासी” अनुमति दिन सकिन्छ। दुवै अवस्थामा जापानमा स्थिर जीवन र कामका लागि आधार मिल्छ।
शरणार्थी मान्यता प्राप्त व्यक्तिका मुख्य लाभहरू
शरणार्थीका रूपमा मान्यता पाएपछि निम्न लाभहरू पाउन सकिन्छ।
① स्थायी बसोबास अनुमतिको सर्त सहज
सामान्यतः स्थायी बसोबास अनुमतिका लागि “स्वतन्त्र रूपमा जीविकोपार्जन गर्न पर्याप्त सम्पत्ति वा सीप” आवश्यक हुन्छ, तर शरणार्थी मान्यता प्राप्त व्यक्ति (तथा पूरक संरक्षण मान्यता प्राप्त व्यक्ति) ले यो सर्त नपुगे पनि न्याय मन्त्रालयको विवेकाधिकारबाट स्थायी बसोबास अनुमति पाउने सम्भावना रहन्छ।
② शरणार्थी यात्रा प्रमाणपत्र जारी
शरणार्थीसँग प्रायः राहदानी नहुने भएकाले यसको सट्टा “शरणार्थी यात्रा प्रमाणपत्र” जारी गरिन्छ। यसको वैध अवधिभित्र जापानबाट बहिर्गमन/पुन:प्रवेश दोहोर्याएर गर्न सकिन्छ (पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्तिलाई भने यो प्रमाणपत्र दिइँदैन, पुन:प्रवेश अनुमति कागजात प्रयोग हुन्छ)।
③ शरणार्थी सन्धिअनुसारका अधिकार
राष्ट्रिय पेन्सन, बालपालन भत्ता, कल्याण भत्ता आदि जस्ता सामाजिक सुरक्षा अधिकार जापानी नागरिकसरह प्रयोग गर्न सकिने अवस्था हुन सक्छ।
पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता प्रणाली के हो
जापानले शरणार्थी सन्धिअनुसार जाति/धर्म/राष्ट्रियता/विशिष्ट सामाजिक समूह/राजनीतिक विचार भन्ने ५ कारणका आधारमा उत्पीडन जोखिम भएका व्यक्तिलाई “शरणार्थी” रूपमा संरक्षण गर्दै आएको छ। तर यी ५ कारणमा नपरे पनि स्वदेश फर्किँदा जीवनमा जोखिम, यातना, अमानवीय व्यवहार, द्वन्द्वका कारण अन्धाधुन्ध हिंसा जस्ता खतरा हुने व्यक्तिहरू पनि हुन्छन् (जस्तै द्वन्द्वबाट विस्थापित)।
यस्ता “सन्धिअनुसारका शरणार्थी नभए पनि समान रूपमा संरक्षण आवश्यक” व्यक्तिलाई निश्चित रूपमा संरक्षण दिन 2023 डिसेम्बर 1 देखि पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता प्रणाली सुरु गरिएको हो। यो शरणार्थी सन्धि अन्तर्गतको संरक्षणलाई “पूरक” गर्ने प्रणाली हो, र मान्यता पाएपछि बसोबास स्थिति “स्थायी बसोबासी” दिइने भएकाले जापानमा स्थिर जीवन र रोजगारीतर्फ मार्ग खुल्छ।
पूरक संरक्षण अवधारणाका मुख्य बुँदाहरू
- शरणार्थी सन्धिका “५ उत्पीडन कारण” मा नपरे पनि अन्तर्राष्ट्रिय मानवअधिकार कानुन (यातना निषेध सन्धि, नागरिक तथा राजनीतिक अधिकार सम्बन्धी करार आदि) अनुसार देश निकाला गर्दा गम्भीर हानि हुने जोखिम भएका व्यक्तिलाई संरक्षण गरिन्छ।
- “मानवीय विचार” जस्तो विवेकाधारित होइन, कानुनमा आधारित प्रक्रिया अनुसार परीक्षण/मान्यता गरिन्छ।
- मान्यता पछि शरणार्थीसरह स्थायी बसोबासीका रूपमा बस्न, स्थायी बसोबास अनुमतिको सर्त सहज बन्न, तथा स्थायी बसोबास सहयोग कार्यक्रममा सहभागी हुने अवसर मिल्न सक्छ।
शरणार्थी मान्यता र पूरक संरक्षणको तुलना
दुवै प्रणालीको उद्देश्य “मातृदेश फर्कन जोखिम भएका व्यक्ति” लाई जापानमा संरक्षण गर्नु हो। फरक पक्षहरू तलको तालिकामा प्रस्तुत छन्।
| तुलना बुँदा | शरणार्थी मान्यता | पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता |
|---|---|---|
| संरक्षणको कारण | जाति, धर्म, राष्ट्रियता, विशिष्ट सामाजिक समूह वा राजनीतिक विचारमध्ये कुनै कारणबाट उत्पीडन हुने जोखिम | माथिका ५ कारणबाहेकका कारणले जीवन जोखिम/यातना/अमानवीय व्यवहार/अन्धाधुन्ध हिंसा हुने जोखिम (जस्तै द्वन्द्व विस्थापित) |
| कानुनी आधार | शरणार्थी सन्धि तथा शरणार्थीको हैसियत सम्बन्धी प्रोटोकल | आप्रवासन कानुन अन्तर्गतको पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता प्रणाली (2023 डिसेम्बरदेखि) |
| मान्यता पछि बसोबास स्थिति | सिद्धान्ततः “स्थायी बसोबासी” | सिद्धान्ततः “स्थायी बसोबासी” (शरणार्थीसरह) |
| स्थायी बसोबास अनुमति | “स्वतन्त्र जीविकोपार्जनका लागि पर्याप्त सम्पत्ति/सीप” नभए पनि विवेकाधिकारबाट अनुमति सम्भव | उस्तै रूपमा सर्त सहजीकरणको दायरामा |
| बहिर्गमन/पुन:प्रवेश | शरणार्थी यात्रा प्रमाणपत्र प्राप्त गर्न सकिन्छ | शरणार्थी यात्रा प्रमाणपत्र लागू हुँदैन। सट्टामा पुन:प्रवेश अनुमति कागजात मार्फत बहिर्गमन/पुन:प्रवेश |
| स्थायी बसोबास सहायता कार्यक्रम | केही अवस्थामा सहभागी हुन सकिन्छ | इच्छा भए केही अवस्थामा सहभागी हुन सकिन्छ |
| आवेदन/परीक्षण | शरणार्थी मान्यता आवेदन। अस्थायी बसोबास अनुमतिको सर्त लागू | पूरक संरक्षण मान्यता आवेदन। अस्थायी बसोबास अनुमतिको सर्त लागू (शरणार्थीसरह प्रक्रिया) |
| पुनरावलोकन निवेदन | अमान्यता सूचनापछि ७ दिनभित्र पुनरावलोकन निवेदन सम्भव | उस्तै रूपमा ७ दिनभित्र पुनरावलोकन निवेदन सम्भव |
सारांशमा, “किन संरक्षण आवश्यक छ” भन्ने कारण शरणार्थी सन्धिका ५ कारणमा पर्छ कि पर्दैन भन्ने आधारमा शरणार्थी मान्यता वा पूरक संरक्षण मान्यता छुटिन्छ। जुनसुकै मान्यता पाए पनि बसोबास स्थिति “स्थायी बसोबासी” दिइने भएकाले जापानमा स्थिर जीवनको आधार मिल्छ।
पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता प्राप्त व्यक्तिका बारेमा
पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्तिका रूपमा मान्यता पाएका व्यक्तिलाई पनि सिद्धान्ततः बसोबास स्थिति “स्थायी बसोबासी” दिइन्छ, र स्थायी बसोबास अनुमतिको सर्त सहजता तथा स्थायी बसोबास सहायता कार्यक्रममा सहभागी हुने अवसर जस्ता, शरणार्थीसँग मिल्दोजुल्दो संरक्षण मिल्छ। तर शरणार्थी यात्रा प्रमाणपत्र जारी हुँदैन, त्यसैले बहिर्गमन/पुन:प्रवेशका लागि पुन:प्रवेश अनुमति कागजात प्राप्त गरेर प्रयोग गर्नुपर्छ।
अस्थायी बसोबास अनुमति अवधिमा बसोबास स्थान र आवतजावत क्षेत्र सीमित हुने तथा शरणार्थी अनुसन्धान अधिकृतको उपस्थितिको मागमा प्रतिक्रिया दिनुपर्ने दायित्व रहन्छ। मान्यता पछि “पूरक संरक्षण लक्षित व्यक्ति मान्यता प्रमाणपत्र” जारी हुन्छ, र विभिन्न प्रक्रियामा प्रमाण आवश्यक पर्दा प्रस्तुत गरिन्छ।
सन्दर्भ (आधिकारिक/सहायक जानकारी)
